Evlat – ister erkek olsun ister kadın – zengin olduğu hâlde anne ve babası fakirse, onlara nafaka vermekle yükümlüdür. Anne-babaya nafakanın vacip olduğuna; Kitap, Sünnet ve icmâ delalet etmektedir.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
“Rabbin, kendisinden başkasına ibadet etmemenizi ve ana babaya iyilikte bulunmanızı kesin olarak emretti.” (İsrâ, 23)
Ana-babaya iyilik yapmanın bir türü de ihtiyaç duyduklarında onlara nafaka vermektir.
Aişe (r.a.)'dan rivayet edildiğine göre Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:
“Kişinin yediği en temiz kazanç, kendi kazancıdır; çocuğu da onun kazancındandır.”
(Ebu Dâvud 3528; el-Albânî sahih kabul etmiştir.)
İbnü’l-Münzir şöyle demiştir:
“Geçimini temin edecek malı ve kazancı olmayan fakir anne ve babaya nafaka vermenin evladın malından vacip olduğunda ilim ehli icmâ etmiştir.”
Bir adam Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) sordu:
— “İyi arkadaşlığa en çok kim hak sahibidir?”
Rasulullah şöyle buyurdu:
— “Annen.”
Adam: “Sonra kim?”
— “Annen.”
Adam: “Sonra kim?”
— “Annen.”
Adam: “Sonra kim?”
— “Baban.”
(Buhârî 5971, Müslim 2548)
Ayrıca; dede ve ninelere – ister baba tarafından olsun ister anne tarafından – nafaka vermek de vaciptir. Bu, cumhurun (Ebu Hanife, Şâfiî, Ahmed ve diğerleri) görüşüdür. Çünkü Kur’ân’da dede “baba” diye isimlendirilir.
Allah Teâlâ buyurur:
“Babanız İbrahim’in dinine uyun.” (Hac, 78)
Yine şöyle buyurur:
“Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin.” (Nisâ, 22)
Buradaki “babalar” öz babaları kapsadığı gibi hem baba hem de anne tarafından dedeleri de kapsar.
Ayrıca:
“Eğer çocuğu varsa, anne ve babasının her birine altıda bir hisse vardır.” (Nisâ, 11)
Bu hüküm, dede ve nineyi de kapsar.
Nineler de “anne” ismiyle anılır. Allah Teâlâ buyurur:
“Sizlere analarınız haram kılındı.” (Nisâ, 23)
Bu, anne ve nineleri kapsar.
Buna göre, dede “baba” ismine, nine ise “anne” tanımına dahil olduğu için; anne-babaya iyilik ve nafaka ile ilgili delillere dahildirler.
(Bkz. el-Muğnî, 11/372)
İbn Useymîn, “Şerhu’l-Mümti‘” (13/498-499) adlı eserinde, nafakası vacip olan akrabalar konusunda şöyle der:
“Usul: Kişinin kendisinden geldiği kimseler olan baba, anne ve onların yukarı doğru tüm kollarıdır.
Furû ise: Kişiden meydana gelen çocuklar ve onların neslidir.”
Sonra şöyle devam eder:
“Bu bab, nikâhın haram kılındığı akrabalar bahsi gibidir; burada baba ve anne tarafı arasında fark yoktur. Usul ve furû ister asabe olsun ister rahim akrabası, isterse mirasçı olsun; belirli şartlarla onların nafakası vaciptir.”
Anne-baba ve dedelere nafakanın vacip olması için şartlar:
- Onların fakir olması,
- Evladın ise zengin olmasıdır.
Rasulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:
“Sadakaya önce kendinden başla; fazla olursa ailene, ondan da artarsa akrabana ver.”
(Müslim 997)
İbn Cibrîn şöyle demiştir:
“Eğer anne-baba fakir, kızları ise ihtiyaçlarından fazla mala sahipse; kız evladın onlara ihtiyacı kadar nafaka vermesi gerekir.”
Buna göre, kadın zengin, anne ve babası (veya dedeleri) fakirse, onların nafakasını vermekle yükümlüdür.